Juridische benadering van consent en verkrachting

Nog altijd roept het woord ‘verkrachting’ een beeld op van ongure mannen in steegjes van nachtelijk Brussel. Clichés ten spijt, dekt het juridische begrip verkrachting een veel grotere lading.  Verkrachting is de seksuele penetratie van iemand die daar niet mee instemt. De betekenis van die seksuele toestemming of ‘consent’ is vaak een punt van discussie. ‘Het is zeldzaam dat mensen vragen: ‘Wil jij seks met mij hebben?’ en dat de ander dan antwoordt: met ‘ja, graag’ of ‘nee, bedankt’. Menselijke interactie is veel complexer dan dat’, aldus Liesbet Stevens, prof seksueel strafrecht aan de KU Leuven.
Verzet?

In de vroegere definitie van verkrachting stond geweld centraal: het slachtoffer in kwestie moest zich verzet hebben. Tegenwoordig wordt de toestemming beoordeeld op basis van de vraag: had het slachtoffer op het moment zelf nog de mogelijkheid om het seksuele gedrag te beëindigen?

Wat is verkrachting?

Artikel 375 van het strafwetboek definieert verkrachting als elke daad van seksuele penetratie gepleegd op een persoon die daar niet in toestemt. Concreet stelt de wet over die toestemming dat die er met name (en dus mogelijk ook in andere gevallen) niet is ‘wanneer de daad is opgedrongen door middel van geweld, dwang, bedreiging, verrassing of list of mogelijk is gemaakt door een onvolwaardigheid of een lichamelijk of een geestelijk gebrek van het slachtoffer.’

Wie bijvoorbeeld bewusteloos is ten tijde van de daad, heeft volgens de wet een duidelijk geestelijk gebrek en zal dus steeds slachtoffer zijn van verkrachting. Opmerkelijk: voor aanranding geldt wel nog de traditionele visie dat er sprake moet zijn van geweld of dwang.

Een nee heb je, een ja kun je krijgen

De interpretatie van ‘toestemming’ blijft evenwel controversieel binnen het recht. Moet de dader weten dat er géén toestemming is, of dat er wél toestemming is? Momenteel gaat men uit van het ‘zwijgen is toestemmen’-principe. Als de persoon in kwestie op geen enkele manier heeft laten weten niet toe te stemmen, terwijl hij of zij daar wel de mogelijkheid toe had, dan lijkt het erop dat de rechtspraak oordeelt dat de ander ervan mag uitgaan dat er toestemming is.

‘Dat is in tegenspraak met wat we weten over seksuologie en over hoe mensen reageren in seksueel stresserende situaties’, hekelt Stevens. Zeker jonge studenten met nog weinig seksuele ervaring riskeren immers een verstar-reactie bij ongewenste avances.

Wat stelt het Draaiboek Grensoverschrijdend Gedrag van de KU Leuven?

De KU Leuven focust in haar aanpak van seksueel misbruik op de subjectieve beleving van wie zich slachtoffer voelt van grensoverschrijdend gedrag. De kwalificatie grensoverschrijdend gedrag wordt dus aanvaard voor iedereen die een bepaalde gedraging als zodanig ervaart, los van de juridische definities. De aanpak is dan ook niet gefocust op de schuldvraag, wel op het helpen van zij die zich seksueel misbruikt voelen.

Tegenwoordig omvat het recht echter een heel ruime definitie van verkrachting. Anders dan velen denken, gaat het bijvoorbeeld ook om orale penetratie en penetratie met de vingers. Bovendien kunnen ook modernere varianten daardoor onder het zwaarbeladen begrip vallen.

Zo kan men denken aan het Zweedse recht, dat tegen de afspraak in geen condoom gebruiken strafbaar stelt. Het is perfect mogelijk dat artikel 375 strafwetboek op termijn in die zin geïnterpreteerd wordt. Er kan immers sprake zijn van een list. ‘Het is dan kwestie om de rechter ervan te overtuigen dat je echt geen seks zou hebben gehad, mocht je hebben geweten dat het zonder condoom was.’

Herkennen en benoemen

‘Toch merk je dat het woord een zeer specifieke connotatie en afkeuring heeft. Terecht trouwens’, zegt Stevens. De grote vraag daarbij blijft of het niet tot verwarring leidt dat de juridische betekenis van het begrip 'verkrachting' ruimer is dan de betekenis in het gewone taalgebruik. Stevens denkt dat het nuttig zou zijn om meerdere categorieën van inbreuken op de seksuele autonomie te hebben. ‘Ik ben er zelf ook een grote voorstander van om het woord verkrachting los te laten’, aldus Stevens. ‘Want ik denk dat dat het ook moeilijker maakt voor mensen om te herkennen en benoemen van wat hen overkomen is.’

Een probleem dat in vele getuigenissen terugkomt. Zo vertelt Loes* over hoe ze aan het knuffelen en zoenen was met een jongen. Ze had hem uitdrukkelijk gezegd geen seks te willen, maar even later penetreerde hij haar toch. ‘Het was tegen mijn wil, maar er zat geen slechte intentie achter langs zijn kant. Een verkrachting zou ik het dus niet willen noemen, wel een overtreding van mijn intieme integriteit.’

Studenten aan het woord

Anoniem: Ik voelde me wel aangetrokken maar tegelijkertijd zat ik met een paar vragen. Wil ik echt nog casual seks hebben of niet?

Ik was al een jaar single, en ik had in dat jaar meerdere casual hook-ups en flings gehad. Het duurde meestal niet lang en het was allemaal heel oppervlakkig. Ik was daar los in en voor een tijdje was dat ook fijn voor mij. Ik had periodes in mijn leven waar casual seks me tevreden stelde.

Ik begon te overwegen dat ik misschien geen casual seks meer wilde hebben, dat ik alleen maar seks wilde hebben als het iets betekende. Terwijl ik aan het knuffelen was met Jef, zei mijn lichaam één ding, maar mijn emotie iets anders. Ik voelde een spanning tussen mijn lichaam en mijn geest, dat was verschrikkelijk. Ik wist gewoon niet wat ik wilde doen.

Ik had niet echt de tijd om na te denken over het feit of ik het al dan niet wilde. Ik zei uiteindelijk tegen Jef dat ik geen seks wou hebben. Hij zei dat het geen probleem was, maar ik lag naast hem en ik voelde nog steeds de druk om affectie te tonen, om knuffelachtig te doen.

'Mijn lichaam gaf blijkbaar de signalen dat ik seks wou hebben, althans zo had Jef het geïnterpreteerd'

Je weet hoe dat gaat, als twee naakte lichamen naast elkaar liggen gebeurt er steeds meer en meer. Er wordt telkens opnieuw een lijn overschreden. Dat is natuurlijk ook wat het zo spannend maakt. Mijn lichaam gaf blijkbaar de signalen dat ik seks wou hebben, althans zo had Jef het geïnterpreteerd. Hij had me plots gepenetreerd.

Het voelde als een enorme overtreding want ik had expliciet gezegd dat ik geen seks wou hebben. Ik ben weggesprongen op dat moment en ik had nog eens duidelijk gezegd: ‘neen, dit wil ik niet. Het is niet oké dat je dat hebt gedaan, ik had gezegd dat ik het niet wilde.’

Ik denk dat we erna gewoon geknuffeld hebben. Hij had sorry gezegd en hij was een beetje verschoten van mijn reactie.Na die gebeurtenis had ik hem heel lang niet meer gezien of gesproken. Ik voelde me gewoon niet comfortabel rond hem. Achteraf hebben we het nog besproken, maar toen had ik het gevoel dat Jef eerder zijn kant aan het verdedigen was.

DOD photo by Marvin Lynchard

'Een verkrachting zou ik het dus niet willen noemen, wel een overtreding van mijn intieme integriteit'

Ik vroeg me de hele tijd af of dit een verkrachting was. Het was tegen mijn wil, maar er zat geen slechte intentie langs zijn kant achter. Hij zei ook tegen mij dat hij het niet slecht bedoeld had, en dat hij oprecht had gedacht dat het met mijn toestemming was. Een verkrachting zou ik het dus niet willen noemen, wel een overtreding van mijn intieme integriteit.

Ik heb geleerd dat wanneer er enige twijfel is, dat ik het gewoon niet doe. Dat ik niet intiem hoef te zijn. Het moet eerst duidelijk zijn voor mezelf. Dat het echt oké is om stop te zeggen.

Het gevoel dat mannen boos zouden worden speelt nog altijd wel: ‘Je hebt me helemaal geil gemaakt, waarom maak je het niet gewoon af?’ Neen, het is oké, ik heb geen verantwoordelijkheid om die persoon tot een orgasme te brengen. Dat is misschien iets wat jongens moeten beseffen, maar ik wil daar geen veralgemening in maken.

Toestemming is iets dat constant moet gegeven worden, elke stap van de seksuele interactie is een vraag. Je kan dat nooit for granted nemen. Daar moet meer aandacht voor zijn.

Oude markt

Nora: 'Vorig jaar was ik met vrienden van Veto op de Oude Markt. Er was een meisje met een kort kleedje en hoge hakken dat voorbijliep. Een vriend uit ons gezelschap begon naar haar te blaffen. Ik stond daar echt van 'wtf?' Hij zei dan iets van: 'Ge vraagt er toch gewoon om als je er zo bij loopt?' Niemand reageerde.'

'Toen besefte ik dat ik het enige meisje aan tafel was. Ik besefte dus blijkbaar als enige hoe dat voelt. Dat is geen kwestie van onveiligheid maar een kwestie van mensen denigreren op straat. Nadat ik er iets van gezegd had stemde de rest wel in dat dat erover ging, maar het choqueerde mij dat ze er niets uit zichzelf van hadden gezegd.'
Je lichaam beschermt je niet tegen alles

Anoniem: 'Ik hoop dat iemand na het lezen zegt: ik zoek een psycholoog. Ik was daar cynisch over, maar ik zou niet weten waar ik anders zou staan. Mensen bedoelen het goed, maar weten niet hoe te reageren. Professionele hulp is essentieel.'

'Als je opgroeit is de grens van ‘je menszijn’ je eigen lichaam. Dan merk je dat dat niet waar is. Je lichaam beschermt je niet tegen alles. Er zijn sterkere mensen en soms kan je je niet verdedigen.''Had iemand mij in die periode een messteek gegeven, ik had het niet erg gevonden. Ik dacht: doe maar met mij wat je wilt. Je staat in de douche en het lijkt alsof jij dat niet bent. Het heeft lang geduurd om de verbinding tussen mijn geest en lichaam terug te vinden.'

'Het heeft lang geduurd om de verbinding tussen mijn geest en lichaam terug te vinden'

'Deze uitspraak hielp me enorm. 'Iedere dag dat je wakker wordt, is dat het eerste waar je aan denkt. Maar er komt een dag waarop het het tweede zal zijn.' Ik dacht: dit hoeft niet meer, ik hoef niet op te staan. Ik begrijp niet hoe mensen het doen. Maar op een dag kregen we thuis toevallig een kitten, die al snel ziek bleek te zijn. Ik werd wakker en dacht: ze leeft toch nog? Ze heeft eten nodig! Dus ik rende naar beneden.'

'Daarna kwam het trauma als een schok terug, maar ik dacht: vandaag heeft het niet héél mijn dag gevuld. Wacht tot dat moment komt. Misschien komt dat pas na weken, maanden of langer. Maar het komt wel. Je moet je daaraan vastklampen.'

'Moeilijk was dat ik de dader kende. Ik denk dat hij niet verwacht had dat hij zoiets kon doen. Eerst zei hij: ik ben niet iemand die iemand van zijn fiets sleurt in het donker en achter een vuilbak laat liggen. Dan zei ik nee, maar verkrachting betekent méér dan die mensen! Daarna heeft hij toegegeven dat hij mij verkracht had. Erkenning is een sleutelwoord, denk ik, maar niet aan veel mensen gegund. Ik geloof dat het minder erg is om te ontdekken dat je een slachtoffer kan zijn, dan dat je een dader kunt zijn. En dat houdt me recht.'

'Ik dacht dat ik nooit meer verliefd zou worden. Na jaren ontmoette ik mijn vriend. Ik heb het hem verteld en ik ben blij dat ik nu mezelf kan zijn. Hoewel het nog vaak moeilijk is, beheerst het mijn leven niet meer. We moéten zeggen dat je het kan verwerken. We moéten zeggen dat er mensen zijn die het hebben meegemaakt en gelukkig zijn nu.'
Als jongen

Anoniem: 'Als jongen is het echt moeilijk om aan te geven dat je iets niet wil. Het is zelfs moeilijk om bij jezelf te erkennen. Als er een meisje avances maakt tijdens het uitgaan, en ik ga daar niet op in, zullen mijn vrienden altijd roepen dat ik er gewoon van moet genieten.'

'En wat extra moeilijk is, is dat uw lichaam soms anders reageert dan hoe je je voelt. Vanaf dat iets verder gaat dan kussen, heeft dat voor mij meer waarde of betekenis. Als ik seks heb met een meisje waarvoor ik niet echt gevoelens heb of geen echte klik, dan wringt dat bij mij. Maar dat wil niet zeggen dat uw lichaam de aanrakingen niet waardeert. Ik heb dan soms wel een boner, en dan is het nog moeilijker om te tonen dat je eigenlijk niet verder wil gaan.'

De zeester

Anoniem: 'Vrienden van mij lachen vaak met ‘de zeester’. Dat betekent dat een meisje tijdens de seks bewegingsloos op bed ligt, armen en benen uit elkaar. Ze reageert niet op de seksuele handelingen en blijft zo liggen tot de jongen klaar is. Ik snap niet dat ze dan niet de reflex hebben om te vragen of ze dit wel wil. Ik snap niet dat ze zich niet afvragen of er iets grondig mis is.'

Onder meisjes

Anoniem: 'Ik val op meisjes, en het eerste meisje waar ik echt iets mee had was een meisje uit Antwerpen. Dat was een ontzettend knap, parisienne-achtig meisje. In elk geval, ik was niet de enige die op haar viel, en dat was ze ook zo gewoon.'

'Het ding is, je groeit op met een bepaald idee. De jongen zou altijd seks willen, altijd 'ja' zeggen. Het meisje kan 'nee' zeggen zolang ze wil dat er gewacht wordt, maar wanneer het meisje ja zegt, gebeurt het ook.'

'Maar of je nu op meisjes valt of op jongens valt, je groeit nog steeds op met het idee dat dat aan je gender verbonden is. Ook lesbiennes groeien op met het idee ‘als ik 'nee' zeg gebeurt het niet, als ik 'ja' zeg gebeurt het wel.’

'Toen ik samen was met dat meisje uit Antwerpen had ik nog nooit seks gehad. Ik vond haar echt leuk. En als we eerlijk zijn was ze ook gewoon veel ‘cooler’ of zo dan ik - ze ging uit op alternatieve plekken en ik… niet echt.'

'Niemand heeft me eigenlijk ooit uitgelegd hoe twee meisjes seks hebben'

'Maar toen ik bij haar de eerste keer bleef slapen, we waren misschien op drie dates geweest, was ze echt pushy. Ik was er ook nog niet klaar voor. Ik vond de stap om seks te hebben echt groot.'

'Ook omdat die dynamiek tussen twee meisjes volledig anders is dan het klassieke beeld waar je mee opgroeit van heteronormatieve seks. Niemand heeft me eigenlijk ooit uitgelegd hoe twee meisjes seks hebben.'

'Bij meisjes moet je initiatief nemen, het is echt een ontzettende wisselwerking. Maar ik was daar nog niet klaar voor, ik was daar nog niet vertrouwd mee. Ik heb dan ook echt meerdere keren ‘nee’ gezegd, maar ze nam dat echt niet serieus.'

'Ik denk dat je als meisje echt niet het idee hebt dat je iemand anders kan forceren. Dat je iemand kan aanranden, forceren of whatever'

'Ik denk dat je als meisje echt niet het idee hebt dat je iemand anders kan forceren. Dat je iemand kan aanranden, forceren of whatever. Dat zit er echt superhard in dat dat enkel jongens zijn die dat kunnen. Dat is niet iets wat een meisje kan doen.'

'Ik weet nog dat ik achteraf de trein terug naar Leuven heb genomen. Onderweg heb ik iemand van mijn kot gebeld omdat ik zoveel buikpijn had dat ik me niet kon voorstellen dat ik zelfstandig ging thuisraken. De rest van de dag heb ik op de grond in de badkamer gelegen.'

'Ik heb het haar nooit durven zeggen dat ze me zoveel pijn heeft gedaan. Ik denk dat ze me maar een aansteller zou vinden. Ik ben gewoon gestopt met terug te sturen op haar sms'en.'

Bronnen

http://www.veto.be/artikel/juridische-benadering-van-consent-en-verkrachting

http://www.veto.be/artikel/ik-hoop-dat-iemand-na-het-lezen-zegt-ik-zoek-een-psycholoog

http://www.veto.be/artikel/ik-heb-het-haar-nooit-durven-zeggen-dat-ze-me-zoveel-pijn-heeft-gedaan-ik-denk-dat-ze-me-maar-een-aansteller-zou-vinden